Rak odbytu - objawy, przyczyny i leczenie

 

Czym jest rak odbytu?

Na wstępie należy zaznaczyć, że pojęcie raka odbytu nie jest jednoznaczne. Ze względu na lokalizację można wyróżnić:

  • raki kanału odbytu
  • raki brzegu odbytu.

Raki kanału odbytu to głównie raki płaskonabłonkowe, nazywane również rakami kloakogennymi. Wśród raków kanału odbytu wyróżniamy również takie, które stwierdzane są rzadko, np.:

  • gruczolakoraki (występujące głównie w obrębie odbytnicy) – ich obecność w obrębie kanału odbytu wiąże się raczej z naciekaniem go z tej właśnie okolicy
  • nisko zróżnicowane raki płaskonabłonkowe
  • raki niezróżnicowane
  • raki drobnokomórkowe.

Raki brzegu odbytu to nowotwory skóry, cechujące się lepszym rokowaniem w porównaniu z rakami kanału odbytu.

Raki odbytu są to złośliwe guzy nowotworowe, które w miarę zwiększania swoich rozmiarów mogą naciekać pobliskie naczynia limfatyczne, krwionośne, a nawet sąsiednie narządy. Poprzez rozsiew komórek nowotworowych z guza drogą naczyń chłonnych mogą powstawać wtórne ogniska (przerzuty) w obrębie węzłów chłonnych (głównie okołoodbytniczych, rzadziej pachwinowych).

Przerzuty odległe (do innych narządów) przy raku odbytu występują stosunkowo rzadko. Szacuje się, że pojawiają się one w około 15% przypadków i lokalizują się głównie w wątrobie lub płucach.

Kto choruje na raka odbytu?

Rak odbytu stanowi około 1,6% przypadków nowotworów lokalizujących się w obrębie przewodu pokarmowego. Schorzenie to dotyka głównie osób powyżej 60. roku życia. Aktualnie obserwuje się wzrost częstości występowania tego nowotworu, przy czym występuje on częściej u mężczyzn oraz u osób z infekcją HIV.

Istotną rolę w powstaniu raka odbytu odgrywa infekcja HPV (wirusem brodawczaka ludzkiego). Co ważne, pojęcie raka odbytu nie jest tożsame z określeniem rak odbytnicy. Terminy te odnoszą się do dwóch odrębnych jednostek chorobowych, dotyczących różnych odcinków przewodu pokarmowego.

Rak odbytu – przyczyny

Dotychczasowe badania dowiodły, że na powstanie raka odbytu może mieć wpływ wiele czynników. Na wzrost ryzyka wystąpienia tego nowotworu wpływa m.in. palenie papierosów, którego negatywny wpływ w tym zakresie udowodniono również w przypadku innych nowotworów, np. raka płuca, nerki, trzustki i innych. Ryzyko wystąpienia raka odbytu wzrasta również w następujących sytuacjach:

  • infekcja wirusem HPV 6, 16, 18 (HPV – wirus brodawczaka ludzkiego; może być on przyczyną powstania zmian przednowotworowych w obrębie nabłonka płaskiego odbytu, tzw. ASIL, które mogą przekształcić się w raka inwazyjnego)
  • brodawki narządów płciowych
  • liczni partnerzy seksualni
  • analne stosunki płciowe
  • rak lub dysplazja szyjki macicy
  • choroba przenoszona drogą płciową w wywiadzie
  • choroba Bowena (odmiana raka przedinwazyjnego – in situ, który lokalizuje się w nabłonku i nie nacieka głębszych struktur tkankowych; w przypadku raka in situ istnieje ryzyko jego progresji do postaci inwazyjnej – naciekającej)
  • leukoplakia (rogowacenie białe)
  • infekcja HIV (ludzki wirus upośledzenia odporności)
  • przewlekła immunosupresja (pacjenci po przeszczepach, długotrwała steroidoterapia)
  • przewlekłe procesy zapalne toczące się w okolicy odbytu (żylaki odbytu, szczeliny, przetoki)
  • mutacje genetyczne w obrębie chromosomów 3 i 11.

Rak odbytu - objawy

Rozwój nowotworu odbytnicy jest powolny i przeważnie przez długi czas niezauważalny. Zmiany w prawidłowej czynności oddawania stolca  zawsze muszą budzić podejrzenie raka odbytnicy. W razie wystąpienia takich objawów należy niezwłocznie zwrócić się do lekarza chirurga. W Onkolmed Lecznica Onkologiczna w Poradni Proktologii znaleźć można wybitnych specjalistów onkologów z zakresu chirurgii i proktologii. Jednym z nich jest dr n. med. Rafał Sopyło a drugim lek. med. Mariusz Bednarczyk W każdym przypadku oględziny lekarskie, a zwłaszcza badanie per rectum, są niezbędne. Należy jednak wyjaśnić, że pojawienie się świeżej krwi w stolcu nie jest jeszcze dowodem istnienia raka. Najczęściej przyczyną takich krwawień są guzki krwawnicze (hemoroidy).

Zatem do najczęstszych objawów nowotworu odbytnicy zaliczamy:

  • brak apetytu
  • guz wyczuwany za pomocą badania palpacyjnego
  • odczuwalny ból w dole brzucha
  • stolec z domieszką śluzu
  • utratę masy ciała
  • wysoką temperaturę
  • wzdęcia
  • krwawienie utajone lub jawne
  • niedrożność układu pokarmowego
  • powiększenie wątroby z powodu przerzutów
  • powiększenie obwodu brzucha
  • zmianę rytmu wypróżnień.

Wymienione wyżej objawy występują zwykle w zaawansowanym nowotworze, z tego powodu ważne jest, aby diagnoza została jak najszybciej postawiona żeby można było wdrożyć odpowiednie leczenie.

Rak odbytu – diagnostyka

Diagnostykę nowotworów odbytu i kanału odbytu należy rozpocząć od dokładnej oceny guza i mezorectum w  badaniu per rectum oraz zbadania regionalnych – pachwinowych – węzłów chłonnych po obu stronach. U kobiet zaleca się także pełne badanie ginekologiczne, a ze względu na możliwe współwystępowanie raka szyjki macicy obowiązuje pobranie materiału cytologicznego.  Podstawą rozpoznania jest badanie histopatologiczne pobranego w anoskopii wycinka. W razie podejrzenia obecności przerzutów do regionalnych węzłów chłonnych należy wykonać biopsję aspiracyjną cienkoigłową lub biopsję chirurgiczną. Do oceny zaawansowania procesu nowotworowego niezbędne jest wykonanie badań obrazowych: USG lub TK jamy brzusznej, MRI lub TK miednicy oraz RTG klatki piersiowej (AP+bok). Do oceny miejscowej zmian o niewielkich rozmiarach użyteczna może być endoskopowa ultrasonografia.

Rak odbytu – metody leczenia

Leczeniem z wyboru raka płaskonabłonkowego kanału odbytu jest jednoczasowa radio- i chemioterapia (nawet w przypadku znacznego zaawansowania). Operacja zarezerwowana jest dla przypadków, w których skuteczność leczenia zachowawczego jest ograniczona, albo dla nawrotu choroby.

W przypadku raka płaskonabłonkowego brzegu odbytu zaleca się wycięcie guza w całości (jeśli guz nie jest duży i nie sięga do zwieracza odbytu). Jeśli natomiast rak ma większe rozmiary i/lub niszczy zwieracz, w pierwszej kolejności stosuje się leczenie zachowawcze z jednoczasową radio- i chemioterapią. W przypadku nieskuteczności lub niepowodzenia takiego postępowania stosuje się leczenie operacyjne, polegające na wycięciu całego odbytu i odbytnicy wraz z wytworzeniem stałej przetoki jelitowej na brzuchu (tzw. amputacja brzuszno-kroczowa odbytnicy sposobem Milesa).

W przypadku raka gruczołowego kanału odbytu postępuje się analogicznie jak w przypadku raka gruczołowego odbytnicy – na ogół konieczna jest rozległa operacja z wycięciem odbytu oraz odbytnicy i wytworzeniem stałej przetoki jelitowej na brzuchu. W przypadku stwierdzenia przerzutów raka odbytu w pachwinowych węzłach chłonnych leczeniem pierwszego wyboru jest wycięcie układu chłonnego pachwinowego (obustronnie; zabieg taki nazywa się limfadenektomią pachwinową).